Zidzatha pafupifupi $ 30 biliyoni pachaka kuthetsa njala ndi njala padziko lonse lapansi. Izi zikuwoneka ngati ndalama zambiri kwa inu kapena ine. Koma ngati tinali ndi $ 2 trilioni sizingatheke. Ndipo ife timatero.
Zidzakhala pafupifupi $ 11 biliyoni pachaka kuti apereke dziko lonse madzi abwino. Apanso, izo zikumveka ngati zambiri. Tiyeni tiyendetsere $ 50 biliyoni pachaka kuti tipatse dziko lonse chakudya ndi madzi. Ndani ali ndi ndalama zoterezi? Ife timatero.
Inde, ife m'madera olemera a dziko lapansi sitili nawo ndalama, ngakhale pakati pathu. Osowa thandizo ali pomwe pano komanso kutali.
Koma taganizirani ngati m'modzi mwa anthu olemera, United States, ayenera kuika $ 500 biliyoni pamaphunziro ake (kutanthauza kuti "ngongole ya koleji" ikhoza kuyambanso kumveka ngati "nsembe yaumunthu"), nyumba ( kutanthauza kuti palibe anthu omwe alibe nyumba), chitukuko, ndi mphamvu zowonjezera zowonjezera ndi ulimi. Bwanji ngati, m'malo motsogolera chiwonongeko cha chilengedwe, dziko lino likugwira ndikuthandizira kutsogolera kwina?
(Dziwani kuti maphunziro, monga chithandizo chamankhwala, ndi malo omwe boma la US limagwiritsira ntchito kale zoposa zokwanira kuti zikhale mfulu koma amawononga ndalamazo.)
Mphamvu ya mphamvu yobiriwira ikangowonjezereka ndi ndalama zosawerengeka, komanso ndalama zomwezo, chaka ndi chaka. Koma kodi ndalamazo zimachokera kuti? $ 500 biliyoni? Chabwino, ngati $ 1 trillion atagwa kuchokera mlengalenga pachaka, theka la izo likanatsalabe. Pambuyo pa $ 50 biliyoni kuti apereke dziko ndi chakudya ndi madzi, nanga bwanji ngati $ 450 biliyoni inapatsa dziko lapansi mphamvu zowonjezera ndi zowonongeka, kusungidwa kwapamwamba, kuteteza zachilengedwe, masukulu, mankhwala, mapulogalamu a kusintha kwa chikhalidwe, ndi kuphunzira mtendere ndi zachiwawa?
Mayiko achilendo a US tsopano ali pafupi $ 23 biliyoni pachaka. Kutengera ndalama zokwana $ 100 biliyoni - musamaganizirepo $ 523 biliyoni! - Zingakhale ndi zotsatira zambiri zosangalatsa, kuphatikizapo kupulumutsa anthu ambiri komanso kupewa mavuto ochulukirapo. Komanso, ngati chinthu chimodzi chidawonjezeredwa, chitani mtundu umene unaupanga mtundu wokondedwa kwambiri padziko lapansi. Kafukufuku waposachedwapa wa mayiko a 65 adapeza kuti United States ili kutali ndi dziko loopsedwa kwambiri, dzikoli ndilo lalikulu kwambiri loopsya mtendere padziko lapansi. Kodi United States inali ndi udindo wopereka sukulu, mankhwala ndi dzuwa, lingaliro la magulu a zigawenga a anti-America akanakhala odabwitsa ngati odana ndi Switzerland kapena magulu otsutsa a Canada, koma ngati chinthu chimodzi chokha chinawonjezeka - kokha ngati ndalama 1 trilioni inabwera kuchokera kumene iyenera kubwera kuchokera.
Chaka chilichonse, dziko limagwiritsa ntchito $ 2 triliyoni pa nkhondo ndipo makamaka pokonzekera nkhondo. United States imatha pafupifupi theka la izo, pafupifupi $ 1 trillion kupyolera mu madera osiyanasiyana kuphatikizapo asilikali, boma, mphamvu, chitetezo cha dziko, bungwe lapakati la zamagulu, ndi zina zotero. Pafupifupi theka la ndalama zonse zapadziko lonse lapansi ndi pafupi ndi United States ogwirizana, ndi chunk yaikulu ndi kugula kunja kuchokera ku mayiko a US. Kuleka kubweza milandu kungapulumutse miyoyo yambiri ndikulepheretsa ntchito yopondereza dziko lapansi ndikupanga adani. Koma kusunthira ngakhale gawo limodzi la ndalamazo kukhala malo abwino kumapulumutsa nthawi zambiri miyoyo ya anthu ndikuyamba kupanga ubwenzi m'malo mwa chidani.
Tsopano, anthu ambiri ku United States, ndipo anthu ambiri m'mitundu yochuluka kwambiri akupeza kuti akuvutika. Kodi angaganize bwanji za dongosolo lalikulu lopulumutsira dziko lonse lapansi? Iwo sayenera. Ayenera kuganizira za dongosolo lalikulu lopulumutsira dziko lonse, kuphatikizapo ngodya yawo. United States ikhoza kuthetsa umphaŵi panyumba ndikusintha kupita kuzinthu zowonjezera pamene ikuyenda madera akuluakulu kuthandiza dziko lapansi kuti lichite chimodzimodzi, ndipo ndalama zatsala. Chikhalidwe sichili mbali imodzi ya dziko lapansi. Tonsefe tili m'ngalawamo yaying'ono yokhayokha. Koma $ 1 trilioni pachaka ndi ndalama zambiri ndithu. Ndi $ 10 biliyoni 100 nthawi. Zinthu zochepa kwambiri zimadalitsidwa ndi $ 10 biliyoni, pafupifupi chilichonse ndi $ 100 biliyoni. Dziko latsopano liyamba kutsegulira ngati ndalama za usilikali zikutha. Zosankha zikuphatikizapo kudulidwa kwa msonkho kwa anthu ogwira ntchito ndi kusintha kwa mphamvu kuti awononge maofesi ndi apakati. Mosasamala kanthu za njirayi, chuma chimapindula ndi kuchotsedwa kwa ndalama zamagulu. Kusinthana komweko kumadera ena, ngakhale kudulidwa kwa msonkho kwa anthu ogwira ntchito, kumapanganso ntchito zambiri komanso kulipira bwino ntchito. Ndipo pali ndalama zokwanira kuti zitsimikizidwe kuti ogwira ntchito onse omwe amawafunira amathandizidwanso ndikuthandizira kusintha. Ndiyeno $ 1 trillion imapitirira $ 2 trilioni ngati dziko lonse likuwonongezanso.
Zikumveka ngati loto, ndipo ndithudi liyenera kukhala loto. Kodi sitisowa ndalama zogwiritsira ntchito nkhondo kuti tidziziteteze komanso kuti tipulumuke dzikoli? Ife sitimatero. Tili ndi njira zina zotetezera. Msilikali ndi kutiteteza ife. Ndipo dziko lapansi lonse likufuula pamwamba pa mapapu ake kuti likanafuna kusiya kukhala apolisi ndi apolisi odzipangira okha osati apadziko lonse omwe amawononga kwambiri kuposa momwe amachitira kuti amalepheretsa ndi kusiya maiko akuwonongedwa pambuyo pake kuyesayesa kulikonse komwe akuyenera kumanga fuko.
Nchifukwa chiyani amitundu ena olemera sakuwona kuti ndiyenera kupatula ngakhale 10% ya zomwe United States zimagwiritsa ntchito zotchedwa chitetezo? Ndalama zambiri zomwe amachitira usilikali, monga momwe magulu ambiri a asilikali a US amachitira, sizitetezedwa. Ngakhale ngati wina adakhulupirirabe kuti asilikali akumenyera nkhondo, chitetezo chimatanthawuza asilikali oyendetsa gombe ndi mabomba okwera malire, zida zotsutsana ndi ndege, zida zothana ndi kuopsezedwa, mantha omwe angachepetse mwamsanga ngati mayiko adasamukira ku madera a chitetezo chenichenicho. Zida zam'nyanja ndi mlengalenga za dziko ndi kunja siziteteza. Mapeto omwe akhalapo m'mitundu yambiri ya dziko, monga asilikali a US, alibe chitetezo. Ndikoyamba. Ndilo lingaliro lofanana lomwe limatsogolera ku nkhondo zankhanza zofuna kuchotsa zoopsa zomwe zingakhalepo, zenizeni kapena zoganiza.
Mmodzi sayenera kukhulupirira ngakhale kufunikira kwa kumbuyo komweko, asilikali omenyera nkhondo. Maphunziro a zaka zapitazi apeza kuti Zida zopanda mphamvu zimagwira ntchito kwambiri pokana chizunzo ndi kuponderezedwa. Ngati dziko lina likuukira wina m'dziko losauka, zinthu izi ziyenera kuchitika: anthu a mtundu woopsya ayenera kukana kutenga mbali, anthu a mtundu wolimbana nawo ayenera kukana kuvomereza ulamuliro wa omenyana, anthu adziko lapansi apite ku mtundu wovutitsidwa monga ogwira ntchito zamtendere ndi zishango zaumunthu, mafano ndi zenizeni za kuukiridwa ziyenera kuwonetseredwa paliponse, maboma a dziko lapansi ayenera kulamula boma kuti likhale ndi udindo koma osati anthu ake, omwe amayenera kuweruzidwa ku khoti lapadziko lonse, ndi mikangano iyenera kubweretsedwa kupita kumayiko ena.
Chifukwa chakuti nkhondo ndi kukonzekera nkhondo sizikufunika kuti zititeteze ndipo ndizovomerezeka kwambiri kuti zimayambitsa chidani, motero kutipangitsa kuti tisakhale otetezeka, tingathe kulemba zotsatira zake zonse pambali imodzi ya mtengo wopindulitsa. Palibe zopindulitsa zomwe sizikanakhoza kupangidwa bwino popanda nkhondo. Zowonongeka ndizowonjezera: kupha anthu ochuluka, amuna, akazi, ndi ana mwa zomwe zakhala zikupha anthu amodzi okha, chiwawa chotsalira chomwe chidzatha zaka zikubwerazi, chiwonongeko cha chirengedwe chomwe chikhoza kukhala kwa zaka zambiri, kuphulika kwa ufulu wa anthu, chiphuphu cha boma, chitsanzo cha chiwawa chomwe ena adachotsa, chuma chochuluka, kuwononga chaka chilichonse cha $ 2 triliyoni.
Pano pali chinsinsi chachabechabe: nkhondo ikhoza kuthetsedwa. Pamene kunong'onongeka kunathetsedwa, anthu sanasiye kutetezedwa. Kuthetsa nkhondo kumatanthauza kuthetsa nkhondo yodziletsa. Koma palibe chomwe chatayika pazomwezo, monga zida zamphamvu kuposa nkhondo zomwe zakonzedwa kuti zikhale zosowa zowonjezera m'zaka za 70 kuyambira nkhondo yomalizira yomwe ambiri omwe akufuna kulengeza amatsimikizira mphamvu ya nkhondo ya ubwino ndi chilungamo. Kodi sizodabwitsa kuti anthu akuyenera kubwerera m'mbuyo pa nkhondo zambirimbiri kupita nthawi yosiyana kwambiri kuti apeze zomwe akuganiza kuti ndi chitsanzo choyenera cha ndalama zomwe takhala nazo kuyambira kale? Koma dzikoli ndi losiyana kwambiri ndi dziko la nkhondo yachiwiri ya padziko lonse. Ziribe kanthu zomwe mumapanga pazaka zambiri zomwe zasankha vutoli, tikukumana ndi mavuto osiyana lero, sitingathe kuthana ndi vuto lomwelo - makamaka ngati tikugwiritsa ntchito ndalama kuti tipewe - ndipo tili ndi zida zosiyana siyana zomwe mungachite.
Nkhondo sizimafunika kuti tikhalebe ndi moyo, monga momwe akunenera. Ndipo kodi izo sizikanakhala zomveka ngati izo zinali zoona? Timaganiza kuti kwa 5 peresenti ya anthu kuti apitirize kugwiritsa ntchito 30 peresenti ya chuma cha dziko lapansi chomwe tikusowa nkhondo kapena kuopseza nkhondo. Koma dziko lapansi liribe kusoŵa kwa dzuwa kapena mphepo. Zomwe timachita zimatha kukhala zabwino komanso zosawonongeka. Zosowa zathu zamagetsi ziyenera kukumana ndi njira zothazikika, kapena tidzadziwononga tokha, kapena popanda nkhondo. Ndilo tanthauzo lake zosatheka. Choncho, n'chifukwa chiyani mukupitirizabe kupha anthu ambiri pofuna kupititsa patsogolo kugwiritsa ntchito makhalidwe opondereza omwe adzawononge dziko lapansi ngati nkhondo sichitero? Nchifukwa chiani chimaopseza kuchuluka kwa zida za nyukiliya ndi zina zoopsa kuti apitirizebe kupweteka kwa nyengo ndi zachilengedwe? Chowonadi n'chakuti ngati tifuna kuthana ndi kusintha kwa nyengo ndi kuwonongeka kwa chilengedwe, tidzasowa $ 2 trilioni zomwe dziko likuyesa mu nkhondo.
Nkhondo si chida chothandizira dziko lapansi. Nkhondo imapangitsa mtundu wa nkhanza kwambiri, koma ndalamazo ndizochabechabe poyerekeza ndi kuwonongeka kumene kunayambidwa pa chiwonongeko. Afghanistan, Iraq, Libya, Yemen, Pakistan, ndi Somalia zakhala zikuvutika, ndipo zidzapitirizabe kuvutika kwambiri ndi nkhondo zaposachedwapa za ku America. Nkhondo izi zimatenga miyoyo yambiri, pafupifupi onse a mbali imodzi, pafupifupi onse a iwo miyoyo ya anthu omwe sanachite kanthu kwa amitundu akuwaukira. Koma, pamene nkhondo ikuwononga miyoyo yochuluka, nthawi zambiri chiwerengero cha miyoyoyi chikhoza kupulumutsidwa potsogolera gawo limodzi la mulu waukulu wa ndalama zomwe zimagwiritsidwa ntchito pa nkhondo. Tilipira mtengo wambiri kuposa nkhondo ndi kukonzekera nkhondo, tikhoza kusintha moyo wathu kunyumba, ndikupanga dziko lathu okondedwa kwambiri padziko lapansi pothandiza ena. Chifukwa cha zomwe zakhala zikupangitsa nkhondo ku Afghanistan ndi Iraq, tikanatipatsa dziko lokhala ndi madzi abwino, kuthetsa njala, kumanga sukulu zambirimbiri, ndikupanga magetsi ndi zokolola zapadziko lonse, kuphatikizapo nyumba zathu . Kodi dziko la United States liyenera kutetezedwa bwanji kuchokera kudziko lomwe linapereka sukulu ndi mphamvu za dzuwa? Ndipo kodi United States ikasankha kuchita chiyani ndi ndalama zonse zatsala? Kodi si vuto lalikulu limene mungakumane nalo?
Kodi timafunikira nkhondo kuti tipewe choipa? Palibe choipa kwambiri. Nkhondo sizinthu zothandiza popewera nkhondo zazikulu. Nkhondo sizigwira ntchito popewera kupha anthu. Rwanda idali ndi mbiri yosawerengeka ya nkhondo, ndipo inkafuna apolisi, iyo sinkafunikira mabomba. Ndipotu anthu amene anaphedwa ndi boma lachilendo sali ophedwa kwambiri kuposa omwe anaphedwa ndi boma lawo. Nkhondo ndi chinthu choipitsitsa chomwe tapanga. Sitikulankhula za ukapolo wabwino kapena kugwiriridwa kapena kuzunza ana. Nkhondo ili mu gawo la zinthu zomwe ziri zoipa nthawizonse.
Kodi sitinakhale ndi nkhondo chifukwa ndife anthu? Pali zinthu zochepa zomwe timanenazo. Osati ukapolo, osati magazi, osathamangitsidwa, osati kuwombera m'madzi, osati chilango cha imfa, osati chilango cha imfa, osati zida za nyukiliya, osati kuzunza ana, osati khansara, osati njala, osati filibus kapena senate kapena pulezidenti kapena pulogalamu ya ndalama nthawi yamadzulo. Pafupifupi chilichonse chimene sitimachikonda timati tikutsutsana kwathunthu ndi chifuniro chathu. Kodi ndi mabungwe angati akuluakulu omwe akufuna ndalama zambiri komanso ntchito zolimbitsa ziwerengero zazikulu za anthu zomwe mungaganize kuti timakondwera nazo zotsutsana ndi chifuniro chathu? Nchifukwa chiyani nkhondo?
Ngati titi tipange bungwe latsopano lomwe lidafuna ndalama za $ 2 trillion pachaka, pafupifupi $ 1 trillion za izo kuchokera ku United States zokha, ndipo ngati bungwe ili likutikhumudwitsa, ngati liwononge malo athu okhalamo, ngati kutitengera ufulu wathu waumwini, ngati chuma chathu chopeza chuma chimaperekedwa m'manja mwa anthu ochepa omwe amapindula nawo, ngati zingathe kugwira ntchito pokhapokha atakhala nawo ambirimbiri omwe amazunzika mwakuthupi kapena m'maganizo ndi omwe angapangidwe kudzipha, ngati kungowalembera achinyamata ndi kuwathandiza kuti alowe nawo mu bungwe lathu latsopano likutipweteka kwambiri kuposa momwe tingawaphunzitsire maphunziro a koleji, ngati bungwe latsopanoli litapanga boma zovuta kwambiri, ngati zinapangitsa dziko lathu kukhala ndi mantha ndi kudedwa kunja, ndipo ngati ntchito yake yayikulu inali kupha ambirimbiri a ana osalakwa ndi agogo ndi anthu a mibadwo yonse, ndikutha ink ya ndemanga zambiri zomwe tingamve poyankha kulengedwa kwathu kwa bungwe latsopanoli. Mmodzi wa iwo sali "Kuli koipa kwambiri ife timakhala ndi chiwonongeko ichi kwanthawizonse." Nchifukwa chiani ife tikhoza kukhala nawo mu dziko? Ife tinapanga izo. Tikhoza kusamala.
Eya, wina anganene, koma chilengedwe chatsopano chimasiyana ndi chikhazikitso chomwe nthawizonse chimakhala ndi ife ndipo chidzakhalapo nthawi zonse. Mosakayikira izo ndi zoona, koma nkhondo kwenikweni ndi chilengedwe chatsopano. Mitundu yathu imabwerera ku 100,000 kwa zaka 200,000. Nkhondo imabwerera kokha 12,000. Ndipo pazaka za 12,000, nkhondo yakhala ikupitirirabe. Mitundu yambiri nthawi zambiri yachita popanda izo. "Pali nthawizonse kuli nkhondo kwinakwake," anthu amati. Chabwino, nthawizonse sipakhala nkhondo nthawi zambiri. Mayiko amene agwiritsira ntchito nkhondo amathawa. Ena adalitenga. Sichikutsata zoperewera zamagulu kapena kuchuluka kwa chiwerengero cha anthu kapena chikombanisi kapena communism. Yatsatira chikhalidwe chovomerezeka cha nkhondo. Ndipo anthu omwe adachita popanda nkhondo sanavutike chifukwa chosapezeka. Palibe vuto limodzi la Post Traumatic Stress Disorder lopangidwa ndi kuwonongedwa kwa nkhondo. M'malo mwake, anthu ambiri akuvutika kwambiri chifukwa chochita nawo nkhondo ndipo ayenera kukhala mosamala kwambiri asanayambe nawo mbali. Popeza nkhondo inalephera kuphatikizana ndi manja, ndizowonekera kwa akazi ngati amuna, ndipo akazi ayamba kutenga mbali; zikanakhala zotheka kuti amuna asiye kutenga mbali.
Panthawi ino anthu ambiri padziko lapansi amaimiridwa ndi maboma omwe amapereka ndalama zochepa pa nkhondo ndi kukonzekera nkhondo kuposa momwe United States imachitira - mochepa kwambiri, imayerekeza mwamtheradi kapena peresenti ya chuma cha mayiko. Ndipo anthu ena amaimiridwa ndi maboma omwe sanamenye nkhondo zaka makumi ambiri kapena mazana, ena mwa maboma omwe aika asilikali awo m'nyuzipepala.
Inde, wina angatsutse kuti mphamvu ya magulu a zankhondo zamagulu ndi oyendetsa malowa ndi ofalitsa anthu sagonjetsedwe. Koma ochepa okha angakhulupirire zimenezo. Chifukwa chiyani chinthu chatsopano monga makampani ogwira ntchito zamasamba chikhale chosatha? Ndithudi kutha kwa nkhondo kumafuna zambiri kuposa kuwuza anthu omwe tikufuna kuti athe. Ndithudi maboma athu sali ovomerezeka kwambiri pamaganizo a anthu. Ndithudi ife tikutsutsana ndi anthu anzeru omwe adzavutike kuti asunge anthu omwe ali nawo. Koma zokhudzana ndi ziwawa zakhala zikuyimira nkhondo nthawi zambiri, kuphatikizapo kukana kugonjetsedwa kwa missile ku US ku chilimwe cha 2013. Chimene chikhoza kuimitsidwa kamodzi chingakhoze kuimidwa mobwerezabwereza mobwerezabwereza, mpaka lingaliro la ilo lileka kukhala lotheka.
Ena a mayiko a US ali kukhazikitsa komiti kuti agwire ntchito kusintha kuchokera ku nkhondo kupita ku mtendere.
